episthmes
Solon, the legislator of Greek Antiquity Print E-mail
Written by Evangelos Kostikas   

solon

Solon (640- 560 B.C.) had been one of the most well-known and respected legislators, politicians and poets of the Greek antiquity. He was the first to create an organized legal system in ancient Athens, based on specific boundaries and principles. Taking into consideration that the social order and justice could only result from the majority of the citizens, he introduced the engagement of all civilians to the decisions concerning the prosperity of the State. In this article, we present his life and his legal legacy, which set the grounds for an early democracy.



 

I. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ – ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Σόλων υπήρξε σπουδαίος νομοθέτης, πολιτικός και ποιητής της αρχαίας Αθήνας και ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας1. Γεννήθηκε περί το 640 και πέθανε περί το 560 π.Χ.2 Είχε αριστοκρατική καταγωγή. Πατέρας του ήταν ο Εξηκεστίδης, απόγονος του Κόδρου, του τελευταίου βασιλιά της Αθήνας και συγγενής του Πλάτωνα. Η μητέρα του ήταν εξαδέλφη της μητέρας του Πεισίστρατου. Από οικονομική άποψη βρισκόταν στη μεσαία τάξη των πολιτών, γιατί ο πατέρας του, αν και πλούσιος, διέθεσε μεγάλο μέρος της περιουσίας του σε αγαθοεργίες3.

Καθώς δεν επιθυμούσε την οικονομική ενίσχυση από τρίτους, επιδόθηκε από νεαρά ακόμα ηλικία στο εμπόριο, προκειμένου να αποκτήσει τα απαραίτητα πλούτη, «όσα αρκούν και όσα χρειάζονται για τις ανάγκες του», με την εργασία του και δίκαια4.

Υπάρχει η άποψη ότι ο Σόλων περιόδευσε για να πλουτίσει τις γνώσεις του και να αποκτήσει πείρα. «Αι περιηγήσεις του ήσαν πιθανώς κοινά εμπορικά ταξίδια, αλλ απετέλουν ωραίον πλαίσιον δια την ελληνικήν αντίληψιν του περιπλανωμένου Σοφού»5. Πράγματι, αξιοποιώντας την απαράμιλλη φιλομάθειά του, «σοφίας γαρ ην ομολογουμένως εραστής»6, κατόρθωσε να γνωρίσει και να σπουδάσει τη νομοθεσία, την πολιτική, την κοινωνική και οικονομική ζωή καθώς και τον πολιτισμό των ξένων χωρών που επισκεπτόταν, ενώ παράλληλα ανέπτυξε φιλικές σχέσεις με τους ανθρώπους τους.

Χάρη σ' αυτά τα εφόδια, τις σπάνιες ικανότητές του, το ήθος και τον χαρακτήρα του, αναδείχθηκε στον σπουδαιότερο Αθηναίο Πολίτη της εποχής του και απέκτησε την εκτίμηση και την εμπιστοσύνη των συμπολιτών του. Σ' αυτό συνέβαλε αποτελεσματικά και η τολμηρή απόφασή του να προσποιηθεί τον τρελό, να εμφανισθεί στην αγορά της Αθήνας, φορώντας "πιλίδιον"7 και να απαγγείλει ποίημά του αφιερωμένο στη Σαλαμίνα, αγνοώντας την απαγόρευση της πόλης, επί ποινή θανάτου, για όποιον θα τολμούσε να μιλήσει για την απελευθέρωση του νησιού, ύστερα από τις αποτυχημένες αιματηρές απόπειρες που προηγήθηκαν. Με την πράξη του αυτή ξεσήκωσε τους Αθηναίους και τους οδήγησε να απελευθερώσουν τη Σαλαμίνα από τους Μεγαρείς.

Από τους εκατό φλογερούς στίχους τους οποίους περιείχε το ποίημα που απάγγειλε οπό το βήμα του κήρυκα, ο Πλούταρχος8 διέσωσε την αρχή:

"Είμαι κήρυκας που ήλθε από την ωραία Σαλαμίνα.

Αντί για λόγους θα σας πω ποιήματα και τραγούδια".

Ο Διογένης Λαέρτιος9 αναφέρει ένα πολύ χαρακτηριστικό απόσπασμα, που άγγιξε το φιλότιμο, την αξιοπρέπεια και τον πατριωτισμό των Αθηναίων:

"Καλύτερα να ήμουν Φολεγάνδριος ή Σικινίτης

παρά Αθηναίος και να με ειρωνεύονται για την πατρίδα

και παίγνιο να γίνομαι σ’ όλους τους ανθρώπους

άνδρας της Αττικής, που εγκατέλειψε τη Σαλαμίνα.

Ας πολεμήσουμε στη Σαλαμίνα για την αγαπημένη νήσο

κι ας αποδιώξουμε από πάνω μας το αίσχος".

 

 

II. Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΣΟΛΩΝΑ

Ο Σόλων στα νεανικά του χρόνια έγραψε ερωτικά ποιήματα. Έπειτα, έστρεψε τη στιχουργική του τέχνη σε πρακτικούς σκοπούς και κυκλοφόρησε πολιτικά ποιήματα. Σώζονται πολλά εκτενή αποσπάσματα. Όλα βέβαια έχουν μεγάλη ιστορική αξία, αλλά ως ποιήματα έχουν την ακαμψία και την πεζότητα του πρακτικού ανθρώπου10.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Σόλων στην αρχή δε μεταχειριζόταν την ποίηση ως σοβαρή ασχολία αλλά ως παιχνίδι και διασκέδαση κατά τις ελεύθερες ώρες του. Κατόπιν, όμως, συνέθεσε εμμέτρως φιλοσοφικά γνωμικά και αναμείγνυε στην ποίησή του πολλά πολιτικά ζητήματα.

Παρατέθηκαν ανωτέρω χαρακτηριστικοί στίχοι από την ελεγεία του "Σαλαμίς". Σώθηκαν επίσης 39 στίχοι από την "ευνομία", καθαρά συμβουλευτική ελεγεία. Ολόκληρη την κοσμοθεωρία του εκθέτει στο ποίημά του "ελεγεία", από την οποία σώθηκαν 76 στίχοι (το μεγαλύτερο σωζόμενο απόσπασμα). Σε άλλα αποσπάσματα δικαιολογεί τη συμπεριφορά του και εκφράζει γνώμες για τον ανθρώπινο βίο.

Συνολικά εξεταζόμενη η ποίησή του, δικαιολογεί την άποψη σύγχρονων κριτικών οι οποίοι σημειώνουν: «Ό Σόλων διέπρεψε όχι μόνο ως νομοθέτης, αλλά και ως ελεγειακός ποιητής»11, «είναι ο πρώτος ποιητής της Αθήνας, ο διεκδικών φιλολογικήν δόξαν»12 .

 

III. Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ

Ο Σόλων απέκτησε μεγάλη φήμη μεταξύ των Αθηναίων πολιτών περί το 600 π.Χ.13. Την εποχή αυτή η Αθηναϊκή πολιτεία αντιμετώπιζε σοβαρή κοινωνική κρίση. Υπήρχε οξεία διάσταση ανάμεσα στους ευγενείς και τον λαό για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Το πολίτευμα ήταν ολιγαρχικό. Οι ευγενείς ευπατρίδες, οι ολίγοι, κατείχαν όλα τα αξιώματα και ασκούσαν την εξουσία κατά τρόπο απολυταρχικό. Οι ίδιοι κατείχαν το σύνολο σχεδόν της καλλιεργήσιμης γης. Οι φτωχοί αγρότες καλλιεργούσαν τους αγρούς των πλουσίων, όντας ουσιαστικά υποδουλωμένοι σε αυτούς, μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Ονομάζονταν "πελάται και εκτήμοροι"14 σύμφωνα με την αναλογία μίσθωσης.

Οι καλλιεργητές εύκολα γίνονταν οφειλέτες προς τους ιδιοκτήτες της γης και σε περίπτωση που δεν μπορούσαν να εξοφλήσουν τα χρέη τους, μεταβάλλονταν σε δουλοπάροικους. Σε ορισμένες περιπτώσεις,  πωλούνταν ως δούλοι, γεγονός που δεν απαγορευόταν από την πολιτεία. Η μεσαία τάξη των εμπόρων, των τεχνιτών και κάποιων ευκατάστατων σχετικά αγροτών ήταν δυσαρεστημένη, γιατί ήταν αποκλεισμένοι από την διοίκηση του κράτους. Σύμφωνα με την περιγραφή του Σόλωνα, κανένας Αθηναίος δεν μπορούσε να γλιτώσει από αυτά τα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά δεινά. "Το κακό της πόλης μπαίνει στο σπίτι κάθε ανθρώπου, πηδά πάνω από τον ψηλό τοίχο. Ακόμη κι αν κρυφτεί κανείς σε μια γωνιά του κοιτώνα του, το κακό θα τον βρει"15.

Η διάσταση και οι έριδες ανάμεσα στους ευγενείς και τον λαό εντεινόταν και «η δημόσια αυτή κακοδαιμονία θα μπορούσε εύκολα να καταλήξει σε επανάσταση και σε τυραννίδα, όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις, αν δεν υπήρχε ο Σόλων»15.

 

IV. ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΟΛΩΝΑ

Ο Σόλων εξελέγη άρχων το 594/593 π.Χ.16 με έκτακτες εξουσίες, ως συμβιβαστής και νομοθέτης. «Ανέθεσαν εις αυτόν να καθορίσει τα πάντα ανεξαιρέτως, όπως ήθελε κρίνει τας αρχάς, τας συνελεύσεις, τα δικαστήρια, τας βουλάς και τον μισθόν εκάστου εξ αυτού και τον αριθμόν και τη διάρκεια ακυρών ή διατηρών από τα υττάρχοντα ό,τι του εφαίνετο σκόπιμον»17 . Ώριμος
πλέον και βαθύς γνώστης των προβλημάτων της Αθήνας, όπως και των αιτίων που διαιώνιζαν την κακοδαιμονία της, προχώρησε σε ριζική μεταρρύθμιση. Συνέστησε πολιτικό οργανισμό (νέο πολίτευμα) και όρισε νέους θεσμούς18. Κατάργησε τους Νόμους του Δράκοντα19, εκτός από τους νόμους περί φόνου. Για να μην επικαλείται κανένας άγνοια νόμου, εχάραξε τους νόμους στους «κύρβεις»20, τους οποίους τοποθέτησε σε κεντρικό σημείο της πόλης, στη "Βασίλειον στοάν". Όλοι οι πολίτες ορκίσθηκαν να τηρούν τους νόμους του.  Όρισε δε οι νόμοι αυτοί να ισχύσουν απαράλλακτοι  για εκατό έτη.

Ατυχώς, oι νόμοι του Σόλωνα δε σώθηκαν. Όσες πληροφορίες έχουμε είναι έμμεσες. Προέρχονται από μεταγενέστερους συγγραφείς, οι οποίοι στηρίζουν τα στοιχεία που παραθέτουν σε πηγές που είχαν στη διάθεσή τους την εποχή που έγραψαν τα έργα τους- ακόμη δε και σε παραδόσεις που περιήλθαν σε γνώση τους. Όπου υπεισέρχεται το στοιχείο του μύθου, τηρούνται οι απαραίτητες επιφυλάξεις, πάντοτε σύμφωνα και με τις κρίσεις έγκυρων σύγχρονων μελετητών.

Με αυτά τα στοιχεία θα γίνει κατωτέρω μια σύντομη παρουσίαση του νομοθετικού έργου του Σόλωνα.

 

Α' ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

(Οργάνωση του Πολιτεύματος)

1. ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΤΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

 Ο Σόλων κατάργησε το μονοπώλιο των ευπατριδών στην πολιτική και έφτιαξε μια κυβέρνηση εύπορων πολιτών. Για τον σκοπό αυτό, διαίρεσε τον λαό ανάλογα με το ετήσιο εισόδημά του σε τέσσερις τάξεις, τις οποίες αποτελούσαν:

α) Οι πεντακοσιομέδιμνοι. Ήταν η πρώτη τάξη και περιλάμβανε όσους πολίτες είχαν εισόδημα ίσο ή μεγαλύτερο από την αξία 500 μεδίμνων21 ξηρών και υγρών προϊόντων μαζί.

β) Οι ιππείς ή τριακοσιομέδιμνοι. Ήταν η δεύτερη τάξη και την αποτελούσαν όσοι πολίτες είχαν εισόδημα 300 μεδίμνων και μπορούσαν να συντηρούν ίππο.

γ) Οι ζευγίτες. Ήταν η τρίτη τάξη και την αποτελούσαν οι παραγωγοί 200 μεδίμνων.

δ) Οι θήτες. Ήταν η τέταρτη και τελευταία τάξη και την αποτελούσαν όσοι είχαν εισόδημα μέχρι 200 μέδιμνους.

Όσοι ανήκαν στις δύο πρώτες τάξεις μετείχαν σε όλα τα αξιώματα της πόλης. Οι ζευγίτες είχαν το δικαίωμα να εκλεγούν στη βουλή των τετρακοσίων. Οι θήτες δεν είχαν το δικαίωμα να εκλεγούν σε κανένα αξίωμα, είχαν όμως το δικαίωμα να μετέχουν στην Εκκλησία του Δήμου και στην Ηλιαία, όπως επίσης και να δικάζουν. Η παροχή αυτή φάνηκε αρχικά μηδαμινή, στη συνέχεια, όμως, "παμμέγιστη", γιατί πλέον παραχωρούνταν σε όλους τους πολίτες το δικαίωμα να ασκήσουν έφεση κατά των αποφάσεων των αρχόντων. Η καθιέρωση των τάξεων βάσει του ετησίου εισοδήματος επέτρεπε την κινητικότητα των πολιτών από τη μια τάξη στην άλλη. Σε καιρό πολέμου οι πεντακοσιομέδιμνοι και οι ιππείς υπηρετούσαν ως ιππείς, οι ζευγίτες ως οπλίτες και οι θήτες ως ψιλοί (ελαφρά οπλισμένοι στρατιώτες) ή ναύτες. Τέλος, με ειδικό νόμο, Ο Σόλων ρύθμισε το θέμα των πολιτογραφήσεων (επιτρέπονταν μόνο σε εκείνους που εκδιώχτηκαν από την πατρίδα τους με καταδίκη και σε εκείνους που έρχονταν για να ασκήσουν τέχνη).

 

2. ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

α) Η Εκκλησία του Δήμου: Ήταν το κυρίαρχο σώμα της πολιτείας. Απαρτιζόταν από τους πολίτες άνω των 20 ετών και συνερχόταν στην Πνύκα. Η συνέλευση αυτή εξέλεγε τους άρχοντες της πολιτείας.

β) Η Βουλή των Τετρακοσίων: Την αποτελούσαν 400 μέλη (100 από κάθε φυλή). Επεξεργάζονταν τις προτάσεις, οι οποίες στη συνέχεια υποβάλλονταν στην Εκκλησία του Δήμου (ήταν προβουλευτικό σώμα).

γ) Η Βουλή του Αρείου Πάγου: Ανώτατη δικαστική αρχή για την τήρηση του πολιτεύματος. Στη δικαιοδοσία του Αρείου Πάγου υπάγονταν οι δίκες που αφορούσαν υποθέσεις φόνου, εμπρησμού και απόπειρας κατάλυσης του πολιτεύματος. Απαρτίζονταν από όλους τους πολίτες που είχαν διατελέσει ετήσιοι άρχοντες.

δ) Η Ηλιαία: "Το δημιούργημα του Σόλωνα που είχε τη μεγαλύτερη σημασία. Το πρώτο αληθινά λαϊκό δικαστήριο, στο οποίο μπορούσαν να παρακάθονται ως δικαστές, αδιακρίτως, όλοι οι πολίτες που είχαν υπερβεί το 30ο έτος της ηλικίας τους και ήταν πνευματικά υγιείς, οι οποίοι χωρίζονταν σε δέκα τμήματα"22.

 "Καθήκον της Ηλιαίας ήταν να δέχεται εφέσεις που αφορούσαν τις δικαστικές αποφάσεις των αρχόντων. Επιτρεπόταν στον ίδιο τον λαό να αποτελεί το δικαστήριο της τελευταίας προσφυγής και να ελέγχει τους αξιωματούχους, όταν αποχωρούσαν από το αξίωμά τους, για παραπτώματα που είχαν διαπράξει κατά την διάρκεια της θητείας τους, σε περίπτωση καταγγελίας"23.

Και μόνο με την ίδρυση της Ηλιαίας, ο Σόλων έθεσε τα θεμέλια της Δημοκρατίας.

 

3. ΤΑ ΑΞΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

Ο Σόλων όρισε οι άρχοντες να εκλέγονται με κλήρο από κατάλογο υποψηφίων ττου όριζε η κάθε φυλή. «Κάθε άρχων ήταν υποχρεωμένος να ορκίζεται κατά την ανάληψη του αξιώματος, να μη δέχεται δώρα και να εκτελεί τους νόμους, άλλως, εάν παραβεί αυτούς, να ανεγείρει στους Δελφούς χρυσούν άγαλμα έχον το βάρος του σώματός του»24.

Τα αξιώματα αυτά, οι αρχές της πολιτείας, ήταν:

α) Οι εννέα άρχοντες. Κάθε φυλή πρότεινε για το αξίωμα αυτό δέκα πρόσωπα και η Εκκλησία του Δήμου εξέλεγε εννέα συνολικά. Ο Σόλων καθιέρωσε τη συναγωγή των εννέα αρχόντων σε κανονική σύσκεψη.

β) Οι ταμίες. Εκλέγονταν ειδικά από τους πεντακοσιομέδιμνους και διαχειρίζονταν το δημόσιο ταμείο της πόλης.

γ) Οι πωλητές. Ήταν 10 άρχοντες, οι οποίοι είχαν εξουσία να δίνουν για μίσθωση τα δημόσια κτήματα και να αναθέτουν τα δημόσια έργα στους αρμόδιους με πληρωμή.

δ) Οι ένδεκα. Αναλάμβαναν την επιτήρηση των φυλακών και τη φροντίδα των εκτελέσεων.

ε) Οι κωλακρέτες. Ήταν 12 γραμματείς της οικονομικής διαχείρισης και ταμίες πληρωμών μισθών.

 

Β' ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

  • 1. Η "Σεισάχθεια"

Το πρώτο και σημαντικότερο μέτρο που έλαβε ο Σόλων μόλις έγινε κύριος των πολιτικών πραγμάτων, ήταν η εξασφάλιση της ελευθερίας του λαού (του δήμου) και για το παρόν και για το μέλλον, απαγορεύοντας να συνάπτονται δάνεια με σωματική εγγύηση. Θέσπισε νόμους και κατάργησε τα χρέη, τόσο τα ιδιωτικά όσο και τα δημόσια. Το μέτρο αυτό αποκλήθηκε σεισάχθεια (απόσειση του άχθους, του βάρους δηλαδή των χρεών από τους ώμους των πτωχών, κυρίως αγροτών)25. Έδωσε, μάλιστα, ο ίδιος το παράδειγμα, χαρίζοντας επτά τάλαντα που είχε δανείσει ο πατέρας του.

Κατ' άλλους, "σεισάχθεια" δεν ήταν η διαγραφή των χρεών αλλά ο μετριασμός των τόκων και η υπερτίμηση του χρήματος. (Ενώ προηγουμένως η μία μνα είχε 73 δραχμές, ο Σόλων την αύξησε σε 100, έτσι ώστε με λιγότερα χρήματα να είναι δυνατόν να εξοφλούνται μεγαλύτερα ποσά).

Υπάρχει και η πληροφορία ότι με τη σεισάχθεια καταργήθηκαν όλα τα χρεωστικά συμβόλαια και οι υποθηκεύσεις, όπως επίσης απελευθερώθηκαν οι δούλοι από τους δανειστές τους, αφού ο Σόλων κατέβαλε το τίμημα της απελευθέρωσής τους με χρήματα του δήμου. Με τον ίδιο τρόπο, εξαγοράστηκαν όσοι είχαν πουληθεί ως δούλοι σε ξένα κράτη. Αυτό επιβεβαιώνεται από στίχους του Σόλωνα που σώθηκαν: «Μάρτυρας μου η μαύρη γη και το μέλλον. Από τη γη ξερίζουσα τους όρους (προφανώς εννοεί τις συνοριακές πέτρες των υποθηκών), που ήταν παντού μπηγμένοι και έτσι από σκλάβα που ήταν την λευτέρωσα. Κι έφερα πίσω στην Αθήνα πολλούς που είχαν πουληθεί άδικα ή είχαν αυτοεξορισθεί απ' το βάρος των χρεών και περιπλανιόνταν στα ξένα και δεν μιλούσαν την αττική γλώσσα. Και λευτέρωσα αυτούς που υπέφεραν τη μισητή σκλαβιά και έτρεμαν στο ζυγό των αφεντάδων τους» 26. Δεν προχώρησε σε ανακατανομή της γης, γιατί «δεν ήθελε να λάβουν ίσην γην οι φίλεργοι και οι οκνηροί»27, ίσως και για να αποφύγει επικίνδυνες αντιδράσεις.

  • 2. Το "πόθεν έκαστος βιούται" (πόθεν έσχες)

Η κατοχύρωση της ιδιοκτησίας συνοδεύτηκε από αυστηρό έλεγχο για τη νόμιμη απόκτηση περιουσίας, ενώ κατέστησε τη βουλή του Αρείου Πάγου «επίσκοπο πάντων», με την αρμοδιότητα να ελέγχει «πόθεν έκαστος βιούται». Το σημερινό "πόθεν έσχες" ίσχυσε τότε για όλους τους πολίτες. Η εκδοχή ότι τη διάταξη αυτή ο Σόλων τη δανείστηκε από τον βασιλιά της Αιγύπτου Άμαση δεν είναι ακριβής, γιατί ο τελευταίος βασίλευσε είκοσι χρόνια περίπου μετά το ταξίδι του Σόλωνα στην Αίγυπτο.

  • 3. Η ανεργία

Θέσπισε νόμο για την καταπολέμηση της ανεργίας. Επέβαλε την τιμωρία σε όσους δεν εργάζονταν, ενώ ήταν ικανοί. Απαγόρευσε την άσκηση δυο επαγγελμάτων από το ίδιο πρόσωπο, για να απελευθερώσει θέσεις εργασίας. Οι γονείς ήταν υποχρεωμένοι να μαθαίνουν στα παιδιά τους μια τέχνη (σε αντίθετη περίπτωση, τα παιδιά δεν ήταν υποχρεωμένα να τρέφουν τους γονείς τους στα γεράματα).

  • 4. Το εμπόριο και τα ελευθέρια επαγγέλματα

Θέσπισε μέτρα με τα οποία ενθάρρυνε τα ελευθέρια επαγγέλματα και το εμπόριο (ιδιαίτερα του αργύρου), που απορρόφησαν πολλούς ακτήμονες. Έδωσε έμφαση στις τέχνες (γλυπτική, πηλοπλασπκή κ.ά.). Τα αθηναϊκά αγγεία στα μέσα του 6ου π.Χ. αιώνα άρχισαν να πωλούνται στα πιο μακρινά μέρη του κόσμου29.

  • 5. Οι εξαγωγές

Απαγόρευσε τις εξαγωγές των προϊόντων (και ιδίως του σίτου) που παράγονταν στην Αττική, γιατί δεν επαρκούσαν για τις ανάγκες της, εκτός από το ελαιόλαδο, το οποίο περίσσευσε. Ανάμεσα στα απαγορευμένα για εξαγωγή προϊόντα ήταν και τα σύκα. Αυτός που φανέρωνε τους εξαγωγείς σύκων λεγόταν συκοφάντης.

  • 6. Κοπή αττικού νομίσματος

Ενίσχυσε την κυκλοφορία του χρήματος σε μορφή νομίσματος, που αφορούσε εφεύρεση της εποχής του Σόλωνα, με την κοπή εγχώριου αττικού νομίσματος. Το νέο νόμισμα ήταν καταλληλότερο από αυτό των γειτονικών πόλεων που κυκλοφορούσε έως τότε στην Αθήνα.

  • 7. Νέα μέτρα και σταθμά

Εισήγαγε νέα μέτρα και σταθμά, καταλληλότερα από αυτά που προϋπήρχαν.

  • 8. Ημερολόγιο

Ρύθμισε θέματα του ημερολογίου (της ανωμαλίας των μηνών).

  • 9. Γεωργία – ύδρευση

Όρισε τρόπο καλλιέργειας των διάφορων φυτών (αποστάσεις, χάντακες κλπ.). Ρύθμισε τις αποστάσεις που έπρεπε να τηρούν οι μελισσοκόμοι μεταξύ των θέσεων που τοποθετούσαν τις κυψέλες τους. Η έλλειψη υδάτων στην Αττική ανάγκασε τον Σόλωνα με νόμο να ορίσει τον τρόπο ύδρευσης της πόλης.

  •   10. Φορολογία

Ανάλογη με τις τάξεις και τις οικονομικές δυνατότητες των Αθηναίων ήταν και η φορολογία που επιβλήθηκε, όχι με τον τρόπο των άμεσων φόρων, αλλά υπό μορφή εισφορών.

 

Γ' ΑΛΛΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ

  • 1. Ο γάμος

Ήταν υπέρ του γάμου και προέτρεπε τους άγαμους να νυμφεύονται. Ακόμη και τον Θαλή το Μιλήσιο συμβούλευε: «Ή ψυχή, έλεγε, έχει μέσα της και κάποια δύναμη αγάπης και όπως επλάσθη για να αισθάνεται, να διανοείται και να ενθυμείται, έτσι επλάσθη και για να αγαπάει και η ωραιότερη αγάπη είναι αυτή προς τους δικούς σου ανθρώπους».

  • 2. Η διαθήκη

Τροποποίησε τον νόμο περί διαθηκών, οι οποίες γίνονταν πλέον σύμφωνα με τη βούληση του διαθέτη, πλην ορισμένων εξαιρέσεων (ασθένεια, επήρεια φαρμάκων, ανεπίτρεπτοι επηρεασμοί κλπ.).

  • 3. Ο επίτροπος ορφανών

Ο επίτροπος των ορφανών δεν μπορεί να νυμφεύεται τη μητέρα τους και να περιέρχεται σ' αυτόν η περιουσία.

  • 4. Οι έξοδοι των γυναικών

Ρύθμισε τα θέματα των εξόδων των γυναικών στις γιορτές και στα πένθη.

  • 5. Η μοιχεία

Επέτρεπε σε αυτόν που συλλάμβανε το μοιχό, να τον φονεύει. Για την αρπαγή και τον βιασμό όρισε πρόστιμο 100 δραχμών, για τον προαγωγό πρόστιμο 20 δραχμών.

  • 6. Η απουσία νόμου περί πατροκτονίας

Όταν ερωτήθηκε γιατί δε θέσπισε νόμο για την πατροκτονία, είπε: «επειδή ήλπιζε ότι δε θα χρειαζόταν».

  • 7. Η ακολασία

Απαγόρευσε στους ακόλαστους να παίρνουν μέρος στην Εκκλησία του Δήμου30.

  • 8. Οι κακολογίες

Απαγόρευσε να κατηγορούν τους πεθαμένους. Για τους ζώντες, απαγόρευσε τις κακολογίες μέσα στα ιερά, στα δικαστήρια, στα δημόσια γραφεία και κατά την τέλεση αγώνων.

  • 9. Τρεφόμενοι από την πόλη

Όρισε ποιοι θα τρέφονται με δαπάνη του δήμου.

  • 10. Βλάβες από τετράποδα

Ρύθμισε θέματα που είχαν σχέση με βλάβες σε ανθρώπους από τετράποδα. Όρισε αμοιβές για την εξόντωση λύκων (λύκος 5 δραχμές, λυκόπουλο 5 δραχμές).

 

V. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ο Σόλων αναδείχτηκε νομοθέτης και άρχων με τη βούληση και των δυο αντιμαχομένων παρατάξεων, των ευγενών και του λαού. Επέτυχε τη σωτηρία της Αθήνας που κινδύνευε από τις στάσεις που την απειλούσαν. Εν τούτοις, από παντού ακούγονταν μεμψιμοιρίες και παράπονα κατά του σωτήρα και ευεργέτη τους. Οι ευγενείς πίστευαν ότι έδωσε πολλά δικαιώματα στον Δήμο και οι άποροι θεωρούσαν ημίμετρα τα όσα έκανε ο Σόλων γι' αυτούς, αφού δεν προχώρησε σε αναδασμό της γης, έστω και με την επιβολή τυραννίας.

Ο Σόλων έλαβε σοβαρά υπόψη τα αιτήματα της ελευθερίας και του ανθρωπισμού, δε συμφωνούσε όμως με την πολιτική και κοινωνική ισοπέδωση. Υπήρξε μετριοπαθής και καταδίκαζε τις ακρότητες. Πίστευε στην κοινωνική τάξη, μέσα στην οποία κάθε κοινωνική ομάδα είχε τη θέση της και θα ασκούσε τη λειτουργία της. Τη θέση του αυτή διατύπωσε με σαφήνεια και στα ποιήματά του:

«Στον λαό έδωσα τόσα προνόμια όσα του αρκούν, ούτε του αφαίρεσα κάτι από την αξία του, ούτε πρόσθεσα. Και για κείνους που είχαν δύναμη και θαυμάζονταν για τα πλούτη τους, σκέφτηκα τρόπους για να μην πάθουν κάτι άπρεπο. Με δυνατή ασπίδα προστάτευσα τη μια παράταξη από τις επιθέσεις της άλλης και δεν άφησα καμία τους να νικήσει άδικα. Δε μ' ευχαριστεί να πετύχω τίποτα με τυραννική βία ή ν αφήσω να μετέχουν στην εύφορη πατρική γη οι καλοί εξίσου με τους κακούς»31.

Οι Αθηναίοι, παρά τη δυσαρέσκειά τους, κράτησαν τον όρκο τους και δέχτηκαν τους νόμους του Σόλωνα. Εκείνος, όμως, αναγκάστηκε να παραιτηθεί (για να αποφύγει τις πιέσεις για τροποποίηση ή ερμηνεία διαφόρων διατάξεων) και να αποδημήσει για δέκα χρόνια. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, τη Φοινίκη, την Κύπρο. Ο Ηρόδοτος32 και άλλοι συγγραφείς αναφέρουν ότι επισκέφθηκε τον πάμπλουτο βασιλιά της Λυδίας, Κροίσο, με τον οποίο είχε τον γνωστό διάλογο για τον ευτυχέστερο άνθρωπο της εποχής, και στον οποίο ο Σόλων είπε το προφητικό «μηδένα προ του τέλους μακάριζε».

Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, ο Σόλων βρήκε τους Αθηναίους χωρισμένους. Τα πάθη και οι φιλοδοξίες των συμπατριωτών του στάθηκαν δυνατότερα από τις ενωτικές του δυνάμεις. Εκείνος, όμως, έκανε και πάλι το καθήκον του. Αμύνθηκε, αλλά δεν μπόρεσε αυτή τη φορά να αποτρέψει τον κίνδυνο. Το πολίτευμα που είχε εγκαθιδρύσει καταλύθηκε. Δεν πρόλαβε να δει τη νομοθεσία του να αποτελεί τη βάση του δημοκρατικού πολιτεύματος που εγκαθιδρύθηκε αργότερα στη Αθήνα. Ο Σόλωνας απεβίωσε σε βαθύ γήρας (80 ετών). «Ο Χαρακτήρας του όμως φυλάχθηκε στη μνήμη των Αθηναίων, και παρέμεινε ως τύπος αγαθού και μεγάλου νομοθέτη όστις η δύνατο, αλλ' ως τίμιος άνθρωπος, δεν εδέχθη να τυραννεύσει» 33 .

Ο Σόλων ανήκε στα μεγάλα πνεύματα, που χάραξαν νέους ορίζοντες στην πολιτική ιστορία της ανθρωπότητας. Γι’ αυτό και κρίθηκε σκόπιμο, ο τελευταίος λόγος, η τελική κρίση, να προέλθει από έναν μεγάλο μελετητή της παγκόσμιας ιστορίας του πολιτισμού, τον Will Durant:

«Φαίνεται απίστευτον, ότι εις αυτήν την κατάστασιν των Αθηνών, που επαναλαμβάνεται συχνά εις την ιστορίαν των εθνών, ευρέθη ένας άνθρωπος, ο οποίος, άνευ ουδεμίας βιαίας πράξεως ή πικρίας λόγου, κατόρθωσε να πείσει τους πλουσίους και τους φτωχούς, να συμβιβασθούν και όχι μόνον απέτρεψε το κοινωνικόν χάος, αλλά θέσπισε μίαν νέαν και περισσότερον γενναιόφρονα πολιτικήν και οικονομικήν τάξιν δι' όλην την υπόλοιπον σταδιοδρομίαν των Αθηνών. Η ειρηνική επανάσταση του Σόλωνα είναι ένα από τα πλέον ενθαρρυντικά θαύματα της ιστορίας»34.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Διογ. Λαέρτιου. «ΟΙ ΕΠΤΑ ΣΟΦΟΙ της αρχαιότητας», μετ. Π. Ροδάκη. σελ. 57.

2. Βλ εγκ. ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ. τ. 54. σελ. 345 (άλλες πηγές αναφέρουν ως έτος γεν. το 639 και θανάτου το 559 π.Χ.).

3.Βλ. Πλουτάρχου ΒΙΟΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ «ΣΟΛΩΝ», εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ, τ. 1. σελ. 415.

4. Βλ Πλουτάρχου ό.α.2. σελ. 415 «πλούτη επιθυμώ να έχω αλλά δεν θέλω να τα έχω αποκτήσει άδικα. Διότι οπωσδήποτε έρχεται κατόπιν η δίκαια τιμωρία».

5.G MURROY, «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας», Μετ. Σ. Μενάρδου. εκδ. ΠΑΠΑΔΗΜΑ. 1964. σελ. 82.

6. Ακόμη και όταν εγέρασε έλεγε «γηράσκω αεί πολλά διδασκόμενος» (βλ. Πλουτάχου όπου αν. σ. 415).

7. Κατά τον Κοραή το πιλίον ή πιλίδιον ήταν n σημερινή σκούφια. Στην αρχαία Αθήνα οι ασθενείς φορούσαν ττίλον (Πλάτωνος Πολιτεία Γ 306 (βλ. Πλουτάρχου Σόλων, όπου ανωτ. σελ. 424).

8.Πλουτάρχου, ό.α. σ. 425.

9. Λαέρτιου Διογένη, ό.α. σ. 658.

10. Βλ. G. MURRUY, όπου αν. σελ. 82.

11. Όλα τα ποιητικά αποσπάσματα που έχουν σωθεί περιλαμβάνονται στην Anthologia Lyrica Graeca Fasc. I. Em. Dilhl. Teubner 1949. (Βλ. Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ κλπ. ό.αν. τ. 54, σελ. 346).

12. Βλ. Εγκ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ, τ. 22. σελ. 613.

13. Βλ Διογ. Λαέρτιου ό. αν. σελ. 71 κατ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ, τ. 54. σελ. 345.

14.  Έπαιρναν το ένα έκτο των καρπών ως αμοιβή για την καλλιέργεια, ή σύμφωνα με άλλη εκδοχή, έδιναν στους κυρίους το ένα έκτο της παραγωγής (βλ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ), εκδ. ΠΑΠΥΡΟΣ σελ. 41 κ.ε.).

15. Βλ. εγκ. ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ. ό.α.τ.54, Σόλων, σελ. 345.

16. Βλ. Πλουτάρχου "Βίοι Παράλληλοι", Σόλων. ό.α. σελ. 443.

17. Βλ. Διογ. Λαέρτιου, ό.α. σελ. 71.

18.  Βλ. ΜΑΥΡΙΑ Κ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ. εκδ. Α. Σάκκουλα. σελ. 28. ("Με θεσμούς νομοθετούν ο Δράκων και ο Σόλων").

19. Ο Δράκων ήταν ο Νομοθέτης της αρχαίας Αθήνας, ο οποίος προηγήθηκε του Σόλωνα (γύρω στα 621 π.Χ.). Από πολλούς οι νόμοι του θεωρήθηκαν τόσο αυστηροί «γράφτηκαν όχι με μελάνη, αλλά με αίμα», ώστε και σήμερα ακόμη μιλούμε για "δρακόντεια μέτρα". (Βλ. BISCARDI ARN. "Αρχαίο ελληνικό δίκαιο", εκδ. Πατταδήμα, Μετ. Π. Δημάκη, σελ. 95).

20. Οι κύρβεις ήταν ξύλινοι περιστρεφόμενοι πίνακες σε σχήμα πυραμίδας ή κύβου. Αναφέρονται και χάλκινοι και λίθινοι (σταθεροί). (Βλ. LIDDEL-SCOTT, Μέγα λεξικόν της ελληνικής γλώσσας, τ. II, σελ. 801).

21. Βλ. Πλουτάρχου, όπ. αν. σελ. 445, (Μέδιμνος = μέτρο χωρητικότητας, ίσο με 58,94 σημερινά λίτρα).

22. Βλ. BISCARDI APNALDO "Αρχαίο ελληνικό δίκαιο", εκδ. Παπαδήμα,
1991, Μετ. Π. Δημάκη, σελ. 97.

23. Βλ. BOSTFORD - ROBINSON "Αρχαία ελληνική ιστορία", Μετ. Σ.
Τσιρώνη, σελ. 102.

24. Εγκ. Λεξικό •ΗΛΙΟΣ", τ. 7, σελ. 100.

25. Βλ. Αριστοτέλους "Αθηναίων Πολιτεία", VI, σελ. 49-50, εκδ. ΠΑΠΥΡΟΣ.

26. Βλ. Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ, τ. 54, σελ.
346.

27. Βλ. Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν "ΗΛΙΟΥ", τ. 7, σελ. 100.

28. Βλ. Λαέρτιου Διογένη, ό.α. σελ. 62.

29. Βλ. BOTSFORD, ROBINSON ό.κ.σελ. 127, 135.

30. Λαέρτιου Διογ. ό.α., σελ. 63.

31. Μετ. Αριστ. Σκιαδά "Αρχαίος λυρισμός (βλ. Εγκ. Πάπυρος Λαρούς
Μπριτάνικα, ό.α).

32. Ηροδότου Ιστορία, ΠΑΠΥΡΟΣ, Α', σελ, 29 κ.ε.

33. MURROY G., ό. α. σελ. 82.

34. Βλ. Durant, Will "ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ", τ.Α', σελ. 127, εκδ. "Αφοί Σπυρόπουλοι και Κουμουνδουρέας", Αθήναι 1957. (Το απόσπασμα πάρθηκε από το βιβλίο του Π. Κυριακόπουλου, Αρχαίο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ, εκδ. Σύγχρονη Εκδοτική, σελ. 193.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

© 2008-2013 Perceptum magazine
ISSN: 1792-2933


This site is built on the grounds of the free software  Joomla!
The greek edition is an offer of Ελληνικής Κοινότητας Joomla!
Suggested browser: Mozilla Firefox
Suggested screen resolution: 1024 Χ 768
Webpage hosted by Nohsys